Poollicht voorspellen


Met behulp van internet is het tegenwoordig mogelijk om de kansen op poollicht in onze omgeving zelf te voorspellen. Omdat poollicht alleen kan ontstaan wanneer aan verschillende voorwaarden wordt voldaan, zijn er helaas meerdere meetgegevens nodig, die in verschillende grafieken worden weergegeven. In dit hoofdstuk wordt een aantal websites besproken die daarbij van dienst kunnen zijn.

Vrijwel alle genoemde sites zijn engelstalig. Laat je daardoor echter niet afschrikken, want in feite gaat het steeds om grafieken en/of getallen, en die zijn in principe in alle talen gelijk ...


1. Spaceweather: www.spaceweather.com

Om te zien of zich de laatste dagen iets bijzonders heeft voorgedaan in de activiteit op de zon, gebruik ik deze website als startpagina. Het bulletin op deze site wordt regelmatig ververst en geeft in een beknopte vorm een goed overzicht wat er eventueel aan de hand is. In één oogopslag kun je hier zien wat de actuele situatie  m.b.t. de activiteit van de zon was op 23 oktober 2003 om 23:45 uur (onze tijd) was:

1. laat zien wat de snelheid van de zonnewind is: 423,0 km per seconde

2. toont de dichtheid van de zonnedeeltjes: 2,5 protons

3. vertelt dat er recentelijk 2 uitbarstingen (Solar Flares) zijn geweest, een X1 in de   

    laatste 6 uur en een X5 in de laatste 24 uur

 

We kunnen hieruit opmaken dat zowel de snelheid als de dichtheid van de zonnewind rond het normale gemiddelde zitten. Tot zover niets bijzonders ...

De getoonde uitbarstingen laten echter de nodige alarmbelletjes rinkelen.

 

De zogenaamde solar flares worden verdeeld in 5 categorieën: A, B, C, M en X, waarbij X de zwaarste klasse is.

Voor ons wordt het interessant wanneer er een M- of een X-flare is geweest.

23 oktober was het begin van een turbulente week in poollichtland ....

 

Er volgde een serie nog zwaardere uitbarstingen, die prachtig poollicht brachten.

Spaceweather.com toont dagelijks een afbeelding van de zon waarop eventuele zonnevlekken te volgen zijn. De animatie hiernaast toont de zon van 19 oktober t/m 4 november 2003.

Goed, uitgaand van de situatie op 23 oktober 2003 we weten nu dat er één dezer dagen een kans is op poollicht. Als je eenmaal poollicht hebt gezien, dan ben je met deze informatie nog niet tevreden. Terwijl de adrenaline in de loop van de komende uren en dagen gestaag oploopt, gaat de ware liefhebber op zoek naar informatie.

Wanneer je interesse hebt in poollicht, dan horen de hierna volgende sites bij je favorieten te staan.


2. NOAA-GOES Xray Flux: http://sec.noaa.gov/today.html

Het bulletin op de NOAA-site kan eventueel nog wat extra informatie opleveren over de verwachtte zonne-activiteit en kans op poollicht voor de komende dagen. Op deze site wordt dagelijks een driedaagse verwachting geplaatst.

Onder de driedaagse verwachting staat de zogenaamde X-ray flux. Hoge pieken in deze grafiek wijzen in ieder geval op mogelijke CME’s (uitbarstingen die misschien al in het bulletin op www.spaceweather.com waren genoemd). Hier is in ieder geval te zien wanneer een eventuele CME de zon heeft verlaten. Daarmee kan meteen een eerste inschatting worden gemaakt hoeveel tijd er nog kan verlopen voordat de schokgolf met geladen zonnedeeltjes de aarde kan bereiken. Ruwweg kan worden gesteld dat de schokgolf er 1 tot 3 dagen over doet om onze atmosfeer te bereiken vanaf het moment van de piek.

Goes Xray Flux tijdens zonnestorm - juli 2000

Wanneer op deze sites geen sprake is van bijzondere zaken, dan kun je rustig gaan slapen.

Maar… heb je op de bovenstaande adressen wel degelijk berichten gelezen die op verhoogde zonneactiviteit wijzen, zoals de pieken in de grafiek van juli 2000 (boven) tonen, dan is het zaak om zo nauwkeurig mogelijk de aard en het tijdstip van aankomst van de deeltjesstroom bij de aarde in te schatten. Eén of meerdere pieken in de grafiek wijzen erop dat de uitbarsting op de aarde is gericht. Vanaf het moment van de piek duurt het 1 tot 3 dagen voordat de schokgolf de aardse atmosfeer bereikt.

 

Meer informatie omtrent het mogelijke tijdstip van aankomst kun je vinden op: http://solar.spacew.com/cme/

 


3. SOHO-LASCO: http://sohowww.estec.esa.nl/data/realtime-images.html

Is er een uitbarsting (een zogenaamde CME) geweest, dan kun je hier bekijken hoe die er uitzag.

De hier getoonde opnamen zijn gemaakt door de SOHO-sateliet die op circa 1 miljoen km rond de aarde draait.

 

Onderaan de pagina kun je mpeg-filmpjes van een eventuele uitbarsting downloaden. De SOHO LASCO C3-opnamen

(de blauwe plaatjes, zie het voorbeeld hieronder) laten soms een prachtige uitbarsting te zien, waarbij de wolk geladen deeltjes naar alle zijden van het beeldveld drijft. Toch is het dan niet zeker of we te maken hebben met een deeltjeswolk die naar de aarde is gericht. Het kan ook een uitbarsting zijn op de achterzijde van de zon, die dus precies van de aarde af is gericht. In dat laatste geval is er geen kans op poollicht.

Op de SOHO LASCO C2-opnamen (de oranje afbeelding) kun je zien hoe een eventuele uitbarsting eruit ziet in een andere golflengte. 

 

 

26 oktober 2003                              4 november 2003

 


4. ACE-SWEPAM: http://www.sec.noaa.gov/ace/MAG_SWEPAM_24h.html

Wanneer er volgens de bovenstaande sites een deeltjeswolk onderweg is naar de aarde, dan is het zaak om te bekijken hoe zich verder ontwikkelt. Daarvoor kan de ACE satelliet goede diensten bewijzen.

De ACE satelliet staat op ruim 1 miljoen kilometer van de aarde. Als de deeltjesstroom de satelliet passeert dan duurt het nog ongeveer een uurtje voordat ook de aardatmosfeer getroffen wordt. Omdat de deeltjeswolk gemiddeld 1 tot 3 dagen over de afstand zon - aarde doet, is het eigenlijk pas vlak voor de aankomst van de deeltjeswolk mogelijk om een enigszins betrouwbare uitspraak te kunnen doen over wel of geen poollichtsituatie in onze omgeving. Wanneer de deeltjesstroom de ACE-satelliet passeert, duurt het nog ongeveer drie kwartier tot een uur voordat de aarde wordt bereikt.

ACE-SWEPAM - 10 april 2001

Als we de grafiek van boven naar beneden bekijken, dan komen we het volgende tegen:

  1. De bovenste lijnen geven de veranderingen in het magnetisch veld weer: wanneer de rode en de witte lijn uit elkaar gaan is het tijd om op te letten.

  2. In de tweede grafiek wordt in het blauw de richting van het interplanetaire magneetveld op de positie van de ACE satelliet weergegeven. De blauwe lijnen moeten uiteindelijk tussen de 90 en 270 graden worden weergegeven, en nog het liefst rond de 180 graden, want dan is de kans op poollicht voor ons het grootst. Omdat het magneetveld heel snel kan wisselen van richting, blijft attentie geboden!

  3. De oranjelijn toont de dichtheid van de zonnedeeltjes die langs de satelliet scheren. Wanneer de lijn tot boven de 10 stijgt, is er een extra reden om alert te zijn op poollicht na een passerende CME.

  4. Met de gele lijn wordt de snelheid van de zonnewind weergegeven. Wanneer de snelheid sterk omhoog gaat, passeert de schokgolf de satelliet. Vanaf dat moment duurt het nog ongeveer drie kwartier tot 1 uur voordat de schokgolf de aarde bereikt.

Wanneer je in de stad woont, zou je nu alvast een donker plekje met zicht op de noordelijke horizon kunnen opzoeken. Zit je op het platteland, dan kun je eventueel nog even wachten tot de schokgolf de aarde bereikt. Op verschillende plaatsen staan zogenaamde magnetometers, waarmee de schommelingen in het magneetveld worden vastgelegd.

Ook dit kunnen we op internet bekijken ...

 


 

5. Kiruna: http://www.irf.se/mag/

 

Om de 5 minuten worden de gegevens van de magnetometer Kiruna (Zweden) ververst. De grafiek is makkelijk leesbaar, maar hij heeft als nadeel dat Kiruna erg noordelijk gelegen is, waardoor de waarde voor ons maar betrekkelijk is. Toch is het interessant om op te gaan letten wanneer de zwarte lijn ver naar beneden schiet. De zwarte lijn moet naar de -1000 schieten willen wij een goede kans op poollicht hebben. Bij een zeer zware uitbarsting, zoals op 30 oktober 2003, kan Kiruna nog veel verder naar beneden schieten:

 

 

Kiruna - 30 oktober 2003

 

 


6. StackH: http://geo.phys.uit.no/stack/stackH.html

StackH toont in één grafiek van boven naar beneden 11 verschillende magnetometers die van noord tot zuid in Scandinavië staan. Het is van belang om te weten dat zowel Kiruna als StackH tijdens zware activiteit automatisch hun schaal aanpassen. StackH staat normaal gesproken op 150 nT (nanoTesla = de eenheid van magnetische veldsterkte). Bij zware substormen gaat de schaal naar 600 nT. Wanneer bij deze schaalindeling ook de onderste lijnen flink in beweging komen, is er opnieuw wat meer hoop op poollicht bij ons.

       

StackH - 30 oktober 2003


7. York: http://www.dcs.lancs.ac.uk/iono/aurorawatch/rt_activity/

Deze magnetometer staat in York (Engeland) en is interessant omdat hij op een met ons vergelijkbare breedte staat. In de grafiek geeft een blauwe lijn de gemiddelde waarden van het magnetisch veld aan. De zwarte lijn geeft de werkelijk gemeten waarden aan. Wanneer de zwarte lijn plotseling heftig naar boven of naar beneden schiet is het action-time.

Na ieder uur wordt het gemiddelde weergegeven in een groene, een oranje of een rode balk.

York - 30 oktober 2003


8. Australian Space Weather Agency

Op deze website, waarvan de gegevens afkomstig zijn van de ACE-satelliet, kunnen we goed zien wat de snelheid van de zonnewind is. Hoe langer de zwarte lijn, hoe krachtiger de zonnewind, en daarmee hoe groter de kans op poollicht. Maar ...

In deze grafiek is nog een belangrijke factor voor poollicht goed te zien, de zogenaamde Bz. Dit geeft de kracht en de richting van het interplanetair magnetisch veld aan in een noord-zuid richting. Bz moet zuidwaarts (negatief) zijn, dan wordt de zonnewind als het ware aangetrokken door het magnetisch veld van de aarde.

Wanneer we dit vertalen naar de onderstaande grafiek, dan kun je stellen: hoe langer de zwarte streep, en hoe meer hij naar beneden gericht is, hoe groter de kans op poollicht. In feite moet het einde van de zwarte streep zo ver mogelijk in het rode vlak terecht komen. Voor ons moet de zonnewind minimaal 700 km/seconde zijn, terwijl de Bz richting -20 moet gaan.

Zonnewind en Bz - 26 februari 2005


9.  Space Weather Now: http://www.sec.noaa.gov/SWN/index.html

Op deze website zie je de richting van het magnetisch veld en de kracht van de zonnewind op een andere manier in beeld gebracht. Hier is nog een klein extraatje toegevoegd: wanneer je op de play-knop onder de grafiek klikt (die zie je overigens niet in het onderstaande voorbeeld, maar wel op de website), dan kun je zien wat er de laatste 12 uur is gebeurd.

Space Weather Now - 26 februari 2005


10. Canopus: http://www.sp-agency.ca/www/rtoval.htm

De Canopus Oval is een weergave van het ovaal rond de magnetische noordpool waar poollicht te zien is. Normaal gesproken bestaat de ring uit een smalle, meestal groene band. Links van de aardbol zie je dat het kleurenschema oploopt van groen naar wit. Dit kleurenschema geeft de waarden van de eerder genoemde nT (nanoTesla = eenheid van magnetische veldsterkte) weer. Hoe helderder de kleur, hoe groter de kans op poollicht.

Onderaan zie je in de z.g. Pace Latitude wat er de afgelopen uren is gebeurd. Hier is vooral de onderste stippellijn van belang. Deze geeft de 60e breedtegraad aan. Wanneer de staafjes onder deze lijn komen, is dat voor ons uiteraard weer gunstig.

Canopus - 29 oktober 2003

Het nadeel van Canopus is dat hij gebaseerd is op metingen in Amerika. Dat maakt hem niet 100% betrouwbaar.


11.  rtAMIE: http://amie.ngdc.noaa.gov/current.html

Dit is een alternatief voor Canopus. rtAMIE heeft als voordeel dat het meetgegevens van satellieten betreft. Daarmee geeft hij in principe voor ons een beter beeld dan Canopus. Voor het overige is rtAMIE vergelijkbaar met Canopus, met dien verstande dat hier geldt: hoe roder, hoe groter de kans op poollicht.

rtAMIE - 26 februari 2005


12. Costello Kp-index: http://www.sec.noaa.gov/rpc/costello/pkp_15m_24h.html

De Costello Kp-index is een weergave van de geomagnetische activiteit gedurende de laatste 24 uur. De grafiek wordt samengesteld uit meetgegevens van verschillende plaatsen op aarde en in de ruimte.

De schaal loopt van 0 tot 9. Voor onze omgeving moet de Kp in ieder geval 7 zijn. Zodra dit niveau is bereikt, is het toch echt tijd om de jas aan te trekken en een donker plekje met zicht op de noordelijke horizon.

Costello Kp-index - 11 april 2001


13. Poollicht-chatbox: http://chat.poollicht.nl/

Wanneer je eenmaal bent besmet met het poollichtvirus, dan kun je op de poollicht-chatbox voor lotgenotencontact. Onder normale omstandigheden is het rustig, heel rustig op de chatbox. Zodra er echter ook maar enige kans is op poollicht, dan lopen alle liefhebbers hier binnen om de kansen in te schatten. Wanneer je echt een keer poollicht wilt zien, dan kan ik je de chat aanbevelen. De sfeer is er over het algemeen goed en je kunt er veel leren!

Gewoon maar eens doen dus!


14. Het weer: meteosat-loop

Zo ongeveer de laatste factor die van wezenlijk belang is om te kunnen genieten van poollicht is het weer. Wanneer er een gesloten wolkendek boven je hangt, dan kunnen alle grafieken die je hiervoor hebt gezien nog zo positief zijn, maar dan wordt het niets!

Op de meteosat-loop zie je een filmpje de beweging van de bewolking gedurende de afgelopen 24 uur. Aan jou de schone taak om als een ware Erwin Krol of Piet Paulusma de beelden interpreteren en een inschatting te maken wat de bewolking de komende uren gaat doen ...


15. Tot slot - nog eenmaal onze startpagina: www.spaceweather.com

Wij gebruiken www.spaceweather.com, omdat de site op 1 pagina vrijwel alle hierboven omschreven zaken toont.

Spaceweather opent altijd met het laatste nieuws. Wanneer er een uitbarsting op de zon is geweest, die een kans op poollicht kan bieden, dan kun je het hier lezen. Daarnaast biedt Spaceweather een groot archief met poollichtfoto's.

 

In de linkerkolom van Spaceweather zie je van boven naar beneden wat hieronder van links naar rechts staat:

                    

   snelheid zonnewind               zonnevlekken in beeld         richting magnetisch veld       kans op poollicht (let op dichtheid zonnedeeltjes           achterkant van de zon           kans op uitbarstingen            de mid-latitudes)

    evt. uitbarstingen

 

Wanneer je op Spaceweather in de linker kolom vergelijkbare cijfers als hierboven ziet staan, is het tijd om op zoek te gaan naar meer informatie. De poollichtjacht kan worden geopend ...

 

Veel plezier en succes!